سرخط خبرها
خانه / مقالات / دل موضع صبر بود و بردی… چرا استاد شجریان محبوب ترین هنرمند تاریخ ایران است؟
دل موضع صبر بود و بردی… چرا استاد شجریان محبوب ترین هنرمند تاریخ ایران است؟

دل موضع صبر بود و بردی… چرا استاد شجریان محبوب ترین هنرمند تاریخ ایران است؟

عزیز قاسم زاده

هر وقت که خبری درباره ی استاد شجریان به جامعه می رسد همه با حساسیت ویژه ای به تعقیب آن می نشینند.جامعه ی هنردوست ایران همواره به هنرمندان خود عشق ورزیده است.اما چرا وقتی به شجریان می رسد این نگرانی صورتی عمومی می گیرد؟ این تنها دوستداران آواز نیستند که نگران سلامت اویند،بلکه خیل عظیم نوجوانان،جوانان،زنان،مردان،میانسالان، کهنسالان، روشنفکران، عامیان و طبقات مختلف،با استرس و نگرانی دلهایشان برای سلامتی مردی می تپد که به تنهایی سهم عظیمی در ارتقای فرهنگ و هنر ایرانی داشته است.

شجریان بزرگ را تنها از منظر یک خواننده نباید نگریست که اگر تنها از همین زاویه هم به او بنگریم خدمات و حسناتش نسبت به پیشینیان و هم روزگارانش بسی افزونتراست.او از آغاز فعالیت های هنریش تا به اکنون همواره استقلال خود را از منابع قدرت حفظ کرده از همین رو در آثارش همواره نسبت به نا ملایمتی ها و پلشتی ها ی جهان پیرامونش موضع داشته است.
ایام منتهی به انقلاب،انسداد سیاسی و اجتماعی پس از انقلاب و به ویژه دهه ی60 و حوادث پس از خرداد88 سه مقطع از تاریخ این مرز و بوم است که تصویرهنری و اعتراضی به این وقایع در آثار استاد متجلی بوده است.گرچه استاد عمیقا معتقد است که هنرمند نباید در دسته بندی های سیاسی و جناحی قرار گیرد، اما این هرگز به این معنا نبوده که استاد با بی تفاوتی به نا ملایمتی های جهان پیرامونش بنگرد.
در کنار این پرنسیب قدرتمند اجتماعی به نظر می رسد بخشی از محبوبیت استاد ذاتی باشد.معمولا کاریزما شدن شخصیت ها تلفیقی از کنش های عرضی معین و منش های ذاتی و نهانی فرد است.استاد با برخورداری از هر دو به بیشترین صورت ممکن جایگاهی استثنایی در تاریخ معاصر ایران پیدا کرده است.
سهم او در شناسایی و معرفی بزرگان شعر و ادب ایران،احیای آواز ایرانی و گسترش موتیف های آوازی به ویژه جمله های شعرواره ی تحریری در ادامه ی ابیات،شیوع و گسترش مرکب خوانی به ویژه که درسال های اخیر این مرکب خوانی شکل فنی تری به خود گرفته، طوری که اگر استاد مخالف خوانده اند حالتی از ابوعطا درونش مستتر بوده و یا حالتی از مینور واصفهان و افشاری را در لحظه ای در آواز خود به ژوست ترین حالت گنجانیده اند.
آوازی که در مراسم تشییع استاد همایون خرم خوانده اند از شاخص ترین نمونه های این نوع آواز است. استفاده تمام و کمال از نقاط احسن سلوک آواز خوانان بزرگ،کاربردی کردن گوشه های مهجور وکمتر استفاده شده و انتقال این گوشه ها در دستگاه ها یا مایه های آوازی دیگر،عمومی کردن فرهنگ بم خوانی در آواز،تربیت شاگردانی قدرتمند که پرچم داران بزرگ آواز ایرانی هستند،ساخت سازهایی تازه برای افزایش امکانات صدایی در موسیقی ایرانی به ویژه در ناحیه ی بم،شناساندن امکانات ناشناخته سازی بر نوازندگان مختلف در هنگام جواب آواز، به ویژه در مرکب خوانی ها(همایون مثنوی نمونه ی بارز آن است که برای اولین بار در دستگاه همایون تنها با ساز سنتور به قرایی و دیلمان می رود.و نوازنده سنتور را در این گردش ملودیک علی رغم محدودیت این ساز دنباله خود می کشد.) تنها بخشی از خدمات اختصاصی استاد در حیطه ی آواز ایرانی است.
اما با این وصف راز محبوبیت او را باید در عواملی غیر از این خدمات هنری جستجو کرد.نگارنده در بهمن 91 درگفتگویی با استاد شجریان در منزلشان و در حضور شاگرد برجسته ی مکتب ایشان استاد علی جهاندار وقتی از ایشان پرسیدم استاد شما چه کرده اید که حتی برای مردمی که دنبال آواز ایرانی نیستند هم شما الگو هستید و محبوب…استاد بی درنگ پاسخ گفتند: رازش در «صداقت با مردم و دروغ نگفتن» به آن هاست.نکته ی کلیدی محبوبیت استاد اتفاقا همین صداقت ایشان است.او خود را علی رغم این محبوبیت کاریزماتیک به دردسر انداخت.منافع خود را به خطر انداخت.ممنوع الکنسرت شد.زیرا بر موضع حق طلبانه ای چندین بار پافشاری نمود.شاید اگر استاد در شرایط ویژه 88 فقط یک بار صرفا موضعی برای ثبت در تاریخ اتخاذ می کردند، کسی بیشتر از آن از ایشان متوقع نبودکه موضع تاریخیش را روشن سازد و شاید هم همچون این سال ها با محرومیت برگزاری کنسرت مواجه نمی شد.اما او چنان که خود در آخرین گفتگوی منتشر شده اش گفته:«کشور ما در مقاطع مختلف از قبل انقلاب گرفته تا بعد از آن، درگیر مسائل متفاوتی شده است و من سعی کرده ام در این اتفاقات صرف نظر از هر نوع مصلحت اندیشی و منفعت طلبی،جانب حق را بگیرم;چون فکر می کنم همیشه «حق» با مردم است.اصرارم روی این موضوع بوده که حالا در طولانی مدت برای من تبدیل به یک سرمایه ی معنوی و اجتماعی شده است.»
به گمان نگارنده کلیدی ترین نکته از کاریزما شدن تا کاریزما ماندن استاد شجریان همین ویژگی است:
«من کاری را از روی مصلحت و منفعت انجام نمی دهم که منتظر فایده ای باشم.در بسیاری از مواقع هم با
علم به اینکه این ماجرا می تواند برایم مشکلاتی را به وجود بیاورد،انجامش داده ام.هیچ وقت در کار هنری و چه رفتار اجتماعی ام «علتی» باعث نشده است تا کاری بر خلاف آنچه دوست دارم و فکر می کنم رفتار درستی است_همراهی با مردم_انجام دهم.خیلی وقت ها درباره ی خیلی مسایل «ریاضت» کشیده ام تا از اصولم کوتاه نیایم و به هر روی جامعه، متوجه این ماجرا شده است.به همین خاطر است که حالا به نظر می رسد، به من اعتماد دارد».
گرچه استاد از اعتماد جامعه به خود می گوید.اما با کمی تماشاگری در می یابیم که باید نگاه جامعه را نسبت به او فراتر از اعتماد انگاشت.نگاه جامعه ی ایرانی به خسرو آواز ایران اعتماد مومنانه ای است که شجریان را برای آن ها تبدیل به یک مرجع صادق داوری در منازعات اجتماعی نموده است.جامعه اعتماد واثق دارد که شجریان در هر نزاعی چه سیاسی،اجتماعی و چه صنفی ورود کند،موضعش موضع دفاع از حقیقت طلبی است.از همین روی او به عنوان رئيس شورای عالی خانه موسیقی علی رغم اینکه رئيس جمهور در شعار انتخاباتیش از او به عنوان سفیر فرهنگی یاد می کند و وزیر ارشاد جملات ستایش آمیز درباره ی او می گوید و حمیدرضا نوربخش مدیر عامل خانه موسیقی در دیدار هنرمندان با رئيس جمهور موضع گیری انتخاباتی او را یاد آور می شود و به ممنوع الکاری استاد شجریان سخت معترض می شود،باز این داستان ممنوع الکاری تمام نمی شود.اما از سوی دیگر همین ممنوعیت موجب تشدید محبوبیت استاد هم شده و چنانکه امروز در نخستین روز سال 95 خورشیدی با انتشار ویدئویی از استاد در فضای مجازی دوستدارانش عمیقا نگران شدند و شاید تلخ ترین و غمناک ترین روز عمر خود را با امید به بهبودی و سلامتی استاد و دعا برای شفای او به شب رساندند.مسلما این نگرانی های عاشقانه برای سلامتی استاد تا این اندازه، امری تنها مختص به اوست.
جامعه ما اینک به همان اندازه که صبوری از کف داده است و نگران سلامتی شجریان بزرگ است، چشم هایش را از آسمان بر نمی دارد و برای همان صداقت و صراحتی که شجریان خود را وقف مردمش نموده،مردم حق شناسش نیز خداوندگار عشق و نغمه را صمیمانه برای شفای او صدا می زنند.آمین!

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*